قاجاراردبیل در این زمان، مخزن کالاهایی بوده که از تفلیس، دربند و باکو به تهران و اصفهان حمل میشد و بازارهای پررونقی داشت. استحکامات شهر متوسّط و شهر از نظر وجود ساختمانهای خوب در مضیقه بود؛ تجارت این شهر نیز به سبب بندر آستارا، که در ۷۲ کیلومتری آن است، مهمّ بوده و شهر کاروان سراهای معتبر داشتهاست و بهترین صادرات آن خشکبار، قالی و پشم بودهاست. در عهد فتحعلی شاه، بین ایران و روسیّة تزاری دو بار جنگ اتّفاق افتاد و چنان که از تواریخ بر میآید، این دوره یکی از ادوار مصیبت بار ایران بود و در جنگهای ممتدی که بین این دو کشور روی داد، جمع کثیری از مردم ایران و سکنة اردبیل به خاک سیاه نشست و قسمت اعظمی از خاک ایران یعنی قفقاز و ارمنستان با هفده شهر مهمّ و معروف آنها به تصرّف روسها در آمد. وقتی که عبّاس میرزا از قشون روس شکست خورد، برای جمع آوری نیرو به تبریز آمد و به این خیال که زمستان مانع حملة روسها خواهد شد، به تهیّة نفرات و فراهم کردن سلاح برای جنگهای بهاره پرداخت، لیکن ژنرال مدداف فرمانده روسی قره باغ از موقعیّت استفاده کرده، از رود ارس گذشت و راه تبریز پیش گرفت. عبّاس میرزا دستور داد که برای تأمین غذای شش ماهة اهالی تبریز اقدام کنند؛ زیرا قصد داشت از این شهر دفاع نماید. فرمانده روسی چون از این امر آگاه شد، به جای آن که نیروی خود را در محاصرة تبریز صرف کند، از راه مشگین شهر عازم تسخیر اردبیل گردید. قلعة اردبیل در این زمان فاقد نیروی کافی بود، زیرا آنها را برای دفاع از حدود ارس اعزام داشته بودند. حاکم اردبیل، که اسکندر خان قاجار بود، متوجّه این نقص گردیده بود و به دفعات ضعف نیروی دفاعی شهر را به نایب السّلطنه اعلام کرده و حتّی خود برای عرض گزارش به تبریز رفته بود. عبّاس میرزا به محض آن که از تصمیم فرمانده روسی اطّلاع یافت، فرزند خود جهانگیر میرزا را به اردبیل اعزام داشت و فوج شقاقی را به فرماندهی سلیمان خان گیلک در اختیار وی گذاشت تا به حفظ و حراست قلعه بپردازند. جهانگیر میرزا با عجله خود را به سراب و از آن جا با سه چهار دسته سرباز به اردبیل رسانید. این اوضاع مقارن با زمانی شد که فرمانده روسی به قرهسو، در دو فرسخی اردبیل رسید، و چون از ورود نیروی امدادی برای دفاع از این شهر آگاه شد، به طرف مغان، که محل قشلاق احشام و ایلات عشایر بود، متوجّه گردید و آنها را چاپیده با خود برد. در سال ۱۲۴۶ هجری قمری، عبّاس میرزا نایب السّلطنه، که در عین حال والی آذربایجان بود، حکومت اردبیل را به دو فرزند خود داده و از این دوران است که نارین قلعة اردبیل به علّت استحکام آن، تبعیدگاه مخالفان حکومت گردید. مشروطهاردبیل در مشروطیّت ایران سهم بزرگی داشت. با پیشبرد مشروطه خواهی، اوّلین انجمن ولایتی اردبیل در سال ۱۳۲۶ هجری قمری، تشکیل گردید ولی با پیش آمدن استبداد صغیر، این قبیل مجامع عموماً بسته شد و جزء فعالیّتهای زیرزمینی گردید و کسانی مثل ملّا امام وردی و مشهدی حسین آخوندزاده و میرزا محسن امام زاده و دیگران کشته شدند و چون محمّد علی شاه از سلطنت خلع گردید، جمعی از سران استبداد مانند خادم باشی، مبشّر، مؤتمن، مشیرالتجّار و غیر هم که برای تشکیل انجمن شهری به نارین قلعه دعوت شده بودند، در یکی از اتاقهای آن جا تیرباران شدند. ولی دولت روسیه که با خلع محمد علی شاه مخالف بود، رحیم خان رییس طایفة جلبیانلو را در قراچه داغ با پول و سلاح مجهز کرد و او رؤسای سی و دو طایفة شاهسونان را که در منطقه وسیع ولایت اردبیل زندگی میکردند، با خود هم داستان کرده، اردبیل را محاصره کرد و شهر پس از بیست روز مقاومت در ۲۲ شوال ۱۳۲۷ ه.ق، سقوط کرد و بی رحمانه غارت شد. 
پس از این واقعه، دولت روسیّه به بهانة حفظ جان و مال اتباع خود، از
طریق بندر آستارا در اردبیل نیرو پیاده کرد و در اندک زمانی این شهر را
اشغال نمود. دولت مرکزی بیرم خان
را برای تنبیه عشایر به اردبیل فرستاد و او اگرچه آنان را شکست داد و تنی
چند از رؤسای آنها را به اسارت در آورد، ولی به سبب حضور سپاهیان تزاری در
اردبیل، که تا انقلاب اکتبر ۱۹۱۷ میلادی در آن جا مستقر بودند، تنبیه کامل
غارتگران میسّر نگردید. در جنگ بین الملل اوّل،
که دامنة آن به ایران نیز کشیده شد، چندی هم سپاهیان عثمانی به این شهر
درآمدند و فرقهای به نام فرقة اتّحاد اسلامی به وجود آوردند. پس از انقلاب اکتبر ۱۹۱۷ روسیّه،
جمعی از جوانان کمونیست قفقاز از راه آستارا به اردبیل آمدند، لیکن طوایف
اطراف جمع زیادی از آنها را کشته، سلاح هایشان را به یغما بردند. قبل از
کودتای ۱۲۹۹ شمسی، اردبیل به سبب خودسری عشایر شاهسون
از لحاظ امنیّت وضع مساعدی نداشت. بعد از کودتا، دولت مرکزی در صدد تخته
قاپو کردن آنها برآمد و سرانجام موفّق به سرکوبی و جمع آوری سلاحهای
ایشان گردید و امنیّت به اردبیل بازگشت. حاج باباخان اردبیلی از مهمترین شخصیت های تاثیر گذار در تاریخ مشروطه میباشد. سفال اردبیل دردوره مفرغبررسی باستان شناسان بر روی ۱۲ قلعه و گورستان قدیمی اردبیل که قدمت آنها به دوره عصر آهن میرسد سبب کشف سفالهایی شد که بیانگر تداوم فرهنگی از عصر مفرغ جدید تا دوره اشکانی است.این سفال از لحاظ طرح و نقش بسیار شبیه به هم بوده که به سفال نوع اردبیل درتاریخ معروف شدهاست. بر اساس آن میتوان تداوم فرهنگی نقوش سبک اردبیل را نشان داد. چرا که سبک و فرم سفالها در ملی دورانهای مختلف تغییر چندانی نکردهاست.[۳۸] گورستانهای تاریخیبررسیهای انجامشده در چهار نوع گور تاریخی در منطقهٔ اردبیل، دوران عصر آهن I تا دوران عصر آهن III را به وضوح ترسیم مینماید. تقریباً هیچ کدام از این گورها سالم نیستند و بهنظر میرسد در گذشتههای بسیار دور مورد تاراج قرار گرفتهاند. این نوع از گورستانها را کورگان مینامند و در تمامی مناطق قفقاز و قفقاز جنوبی پراکنده هستند و به لحاظ سازه و معماری به انواع مختلفی تقسیم میشوند. هرکدام دارای مشخصات خاصی هستند؛ ولی عملکرد تمام آنها به یک گونه بودهاست. گورستانهای بررسیشده بین اردبیل و مشگینشهر قرار گرفتهاند.[۳۸] بقعه شیخ صفی الدّین اردبیلیبقعة شيخ صفي- كه از بناهاي منحصر به فرد در ميان ساختمانهاي مذهبي است- شامل تعدادي از بناهاي دورههاي مختلف است كه نخستين بار شاه طهماسب آنها را بهصورت مجموعة واحدي درآورد. بعدها شاه عباس باعث افزودن بناهاي مهم به اين مجموعه و اصلاحاتي در آن گرديد. اهميّت زياد اين اثر تاريخي بهطور كلي در رابطهاي كه با سلسلة خاندان سلاطين صفويّه دارد جلوهگر ميشود. اسلاف شاهان صفويّه و همچنين شاه اسماعيل اوّل سرسلسلة اين خاندان در داخل اين مجموعة تاريخي به خاك سپرده شدهاند. اين مجموعه از نظر معماري اسلامي داراي اهميّت فوقالعاده است. هر يك از عمارات منفرد آن بينظير ميباشد. اين امر در مورد خود مقبره كمتر صادق است تا در مورد نمازخانة مقابل آن. ضلعي كه مقابل حياط قرار گرفته مانند نماي كاخي ساخته شده است. طرح اين بنا در هنر شرق بيگانه به نظر ميرسد و بيشتر رنسانس را به خاطر ميآورد. ليكن جزييات يعني كاشيكاري، طرحها، قاب، پنجرهها، مقرنسكاريها، آجركاريها كه با فاصله و بندهاي وسيعتري انجام گرفته هنر خالص شرقي است. بناهاي متعلّق به بقعة شيخ صفي عبارتند از: درب ورودي و حياط بزرگ- حياط كوچك يا دالان روباز- صحن بقعه- مسجد جنّتسرا- حياط مقابر- شهيدگاه- چلّهخانه. قسمتهاي اصلي بقعه عبارتند از: «رواق يا قنديلخانه- مقبرة شيخ صفي- مقبرة شاه اسماعيل صفوي- حرمخانه- چينيخانه». بقعة شيخ صفيالدّين از نظر كاشيكاري و تزيينات از زيباترين ابنية تاريخي دورة صفوي محسوب ميشود[۳۹]. مجموعه بناهای مذهبی شیخ صفی یکی از شاهکارهای هنری و معماری دورۀ اسلامی ایران است که از لحاظ تزیینات کاشی کاری معرّق و کتیبه های زیبا در خور توجّه می باشد [۴۰]. مناظر تزیینی مجموعۀ بناهای مذهبی شیخ صفی چه از داخل و چه از خارج شامل نقّاشی، گچ بری، قطارسازی و مقرنس کاری با رنگ طلایی می باشد که بسیار زیباست. این مجموعۀ مذهبی که بر فراز یک بنای متعلّق به عصر مغول ساخته شده است، به درستی معلوم نیست که در چه زمانی تکمیل و توسعه یافته است [۴۱]. مقبره شیخ امین الدّین جبرئیل مقبرة شيخ امينالدين جبرييل از جمله بهترين نمونة مقابر گستردة معماري اسلامي ايران محسوب ميشود كه سادگي و موزون بودن اجزاي آن و سرانجام تزيين فوقالعاده در سطوح داخلي اين بنا، آن را در زُمرة شاهكارهاي معماري دورة صفويه قرار داده است. اين مقبره يك بنايي است كه به طور نامساوي از دو قسمت تشكيل يافته، يك عمارت چهارگوش مركزي و يك مقصوره مانند پنج ضلعي در جلو. اضلاع اين بنا كه بر روي شالودة سنگي قرار گرفته داراي تاقنماهاي نوك تيزي است. برجي كه شبيه برج مقبرهاي شيخ صفي است احتمالاً مربوط به قرن هشتم/چهاردهم م است كه شيخ صدرالدين موسي پسر دوم شيخ صفي آن را ساخته است، اما عمارتي كه بر روي شالودة اطراف بناي اصلي قرار گرفته، در زمانهاي بعد يعني همزمان با بقعة شيخ صفي در اوايل قرن دهم/شانزدهم م بنا گرديده است. اين مقبره در وسط محوطة محصور وسيعي واقع شده و از قسمتهاي زير تشكيل يافته است: حصار، حياط بقعه، ايوان جلوبنا، رواق، بناي اصلي بقعه، حجرات و غرفهها[۴۲]. مسجد جمعه اردبيلمسجد جمعه، كه تحت شمارة 248 در تاريخ 28 خرداد ماه سال 1315 جزو آثار ملّي به ثبت رسيده، در قسمت شمال شرقي اردبيل و بر فراز تپّه اي بلند و در ميان گورستاني مرتفع، حدّ فاصل كوچههاي عبدالله شاه و پيرشمسالدّين قرار گرفته است. [۴۳]. بر طبق رواياتي كه در محلّ وجود دارد، مسجد جمعه دقيقاً بر جاي يك بناي پيش از اسلام برپاشده و چنين تصوّر مي شوئ كه محلّ آن آتشگاهي بوده كه در صدر اسلام، همزمان با روي آوردن مردم به دين اسلام، به مسجد تبديل شده است. [۴۴]. "اين مسجد در شرق شهر و روي يك بلندي كوچك قرار دارد و جهت استفادة نمازگزاران به قسمت هاي كوچك تقسيم شده؛ بخش اصلي كه زير گنبد قرار گرفته (گنبدخانه) به قدر كفايت بزرگ است و گرداگرد آن ديوارهاي است كه رفتهرفته به شكل ناقوس درآمده است. در جلوي مسجد نيز يك چشمه قرار دارد. [۴۵]. این بنا براي نخستين بار در قرن پنجم هجري قمري، احتمالاً بر روي ويرانه هاي يك بناي زمان ساساني ساخته شده، و در آن زمان از يك شبستان گنبد دا رمربّع و تالار تاق دار بلند مركّب بوده است. وقتي كه مغولان در سال 1217 ميلادي شهر اردبيل را نابود كردند، به مسجد جمعه آسيب فراوان وارد آمد و گنبد آن در سال 650 هجري قمري دوباره ساخته شد و در آن زمان بعضي قسمت هاي آن با گچ پوشيده و بندكشي كاذب و توپي روي آن نقش گرديد. در اواسط قرن هشتم هجري قمري، شبستان گنبد سفيدكاري شده و محراب گچي ساخته شد و روي آن با نقّاشي تزيين گرديد. عناصري كه [در مسجد جمعه] از قرن هشتم [هجري قمري] وجود دارد، شامل پوشش گچي سختي است كه سطوح ديوار داخلي اتاق گنبد را پوشانيده و محراب مقرنس و تزيينات ديگر نقّاشي شده است. نماي تاق هاي گوشه اي و نغول مدوّر و تزيينات ديوارهاي تحتاني تزيين شده و طرح هاي آن به رنگ نيلي است كه با الگو انداخته شده است. تزيينات مزبور شبيه تزيينات داخلي مقبرة اولجايتو و برج ابرقو است، ولي در مسجد جمعة اردبيل طرح ها دقيق تر و ظريف تر و محدود به نواحي معيّن است. [۴۶]. جمعه مسجد از نظر پلان در رديف مساجد با تركيب چهار تاق و ايوان قرار ميگيرد. اين تركيب در قرون اوليه اسلامي به شكل چهار تاق بوده است كه در مسير تكامل خويش به صورت كنوني در آمده است. در زمان سلجوقيان اين تركيب چهار تاق در سمت عقب و ايوان در سمت جلو متداول و معمول شد. بدون ترديد مساجد با تركيب چهار تاق و ايوان، كه در عصر اسلامي در معماري جاي گرفتند ملهم از آتشكدههاي عصر ساساني بودهاند. [۴۷]. اولین شهر لولهکشیشده آباردبیل، اولین شهر ایران از لحاظ لوله کشی آب شرب میباشد. تاریخ این لوله کشی احتمالا به دوره صفوی معطوف میگردد. بطوریکه آثار آن درحفاریهای صورت پذیرفته شده موجود میباشد[۴۸][۴۹][۱۴][۵۰] تاریخچه کتابخانه در اردبیل
نخستین کتابخانه در اردبیل در قرن ۸ ق. بههمت شیخ صدرالدین موسی، فرزند شیخ صفیالدین اردبیلی، در جوار آرامگاه پدرش جهت استفاده عموم ایجاد شد. پس از کتابخانه آستان قدس رضوی، کتابخانه اردبیل قدیمترین و غنیترین کتابخانه ایران بهشمار میرفت . شیخ صفیالدین اردبیلی به سال ۷۰۰ ق. جانشین شیخ زاهد گیلانی گردید و خانقاهی برای مریدانش ترتیب داد و کتابخانهای نیز بنیان نهاد که پس از مرگ او، کتابخانه همچنان مجمع مریدان بود. مخصوصاً پس از تشکیل سلسله صفویه (۹۰۷ ق.)، به کتابخانه و آرامگاه شیخ توجه بیشتری شد بهحدّی که شاه عباس اول صفوی (۹۹۶-۱۰۳۸ ق.) در سنه ۱۰۱۷ ق. کتابهای گرانبهایی به آنجا وقف کرد. آدام اولئاریوس که به سال ۱۰۴۷ ق./ ۱۶۳۷ م. از این کتابخانه بازدید کرده، مینویسد که اکثر کتابهای خطی آنجا از نظر هنر و درونمایه در دنیا بینظیرند... . جیمز موریه انگلیسی این کتابخانه را به سال ۱۲۲۷ ق./ ۱۸۱۲ م. در حالیکه کتابها بر روی هم انباشته شده بود، دیدهاست. در جنگ دوم ایران و روس (۱۲۴۱-۱۲۴۳ق.)، این کتابخانه بهعنوان غنیمت جنگی نصیب روس ها گردید و تعداد ۱۱۴ نسخه از کتابهای نفیس و نادر آن به کتابخانه سن پترزبورگ روسیه منتقل گردید. در سال ۱۳۱۴ ش. تعداد کتابهای باقیمانده بهدستور وزارت معارف به تهران انتقال یافت. در سال ۱۳۲۸ ش. کتابخانهای عمومی با نام «قرائتخانه عمومی» با ۹۰۰ جلد کتاب جهت استفاده عموم، بهویژه معلمان، بههمت معاون رئیس فرهنگ اردبیل تأسیس شد. در سال ۱۳۴۶ با تشکیل کتابخانه عمومی اردبیل، مجموعه قرائتخانه عمومی به این کتابخانه منتقل گردید، که با نام «کتابخانه عمومی شماره یک»، قدیمترین کتابخانه عمومی در مرکز استان اردبیل بهشمار میرود. از آن پس، کتابخانههای دیگری در شهرهای استان تأسیس شد، از جمله: کتابخانه خلخال (تأسیس ۱۳۴۴)، و کتابخانه شهر گیوی (۱۳۴۵) (۱: ۴۹، ۵۰). علاوه بر این، تعداد ۲ واحد کتابخانه وقفی در دهه ۱۳۴۰ در شهرستان اردبیل موجود بوده که مییتوان از کتابخانه سید حمزه (با مجموعه ۱۲۰۰ جلد) و کتابخانه حسین صدر (تأسیس ۱۳۴۲، با مجموعه ۵۸۸ جلد) یاد کرد. تا نیمه دوم سال ۱۳۷۸، در استان اردبیل ۳۳ واحد کتابخانه عمومی (با مجموعه ۲۴۲۳۰۷ جلد، ۵۸۷۰ عضو، و ۶۵ کارمند) فعالیت داشته که از این تعداد، بخشی (با مجموعه ۵۵۸۳ جلد و ۹۹۳۲ عضو) وابسته به جمعیت هلال احمر جمهوری اسلامی است. همچنین، تعداد کتابخانههای مساجد استان در سال ۱۳۷۸، ۲۸ واحد بوده که با مجموعهای در حدود ۳۰۰۰۰ جلد کتاب و ۳۷۶۰ عضو فعالیت داشتهاند. تا سال ۱۳۷۸، تعداد کتابخانههای کودکان و نوجوانان استان ۹ واحد (۷ واحد ثابت، ۱ واحد پستی، ۱ واحد سیّار) و مجموعه آن ۹۲۹۸۶ جلد و کارکنان آن ۱۷ نفر بودهاست.[۵۱] جاذبههای توریستی
بقعه شیخ صفیالدّین اردبیلی، مسجد جامع اردبیل و مقبره شیخ امین الدّین جبرئیل از بناهای تاریخی مهمّ این شهر به شمار میروند. مضافاً این که دریاچه شورابیل (در داخل شهر)، دریاچه نئور، جنگل فندقلو، تلهکابین جنگل فندقلو اردبیل،پیکره سنگی بابا داوود عنبران، شهر توریستی سرعین و دهکده سولان در زمره جاذبههای گردشگری مهم این شهر به حساب می آیند. از دیگر آبهای معدنی که اغلب مزین به زیباییهای بینظیر طبیعی میباشند عبارتاند از: خلخال سویی، قطورسویی، دودو، ایلاندو (که بر اثر زلزله ویران شدهاست)، مشه سویی، شابیل، قینرجه، ویلادره، سردابه و... همچنین آبشارها و عوارض طبیعی دیدنی مانند آبشار نرهگر در روستای اسبوی خلخال، آبشار شورشورنه عنبران، آبشار سردابه، دریاچه واقع در قله سلطان سبلان، روستای زیبای نمهیل و سواحل رود قزل اوزن، جاده فوقالعاده زیبای خلخال به اسالم، مراتع وسیع دامنه سبلان [۵۲] روستای اناردر جاده اردبیل به مشکین شهر زادگاه مادر بابک خرمدین وقلعه مربوط به بابک خرمدین مبارز اردبیلی هتلهای اردبیل اردبیل به واسطه داشتن مناظربی نظیر طبیعی، شاید به جرات بتوان گفت رتبه نخست گردشگری درایران رادارا میباشد.اردبیل وسرعین به واسطه پذیرش گردشگر، میزبان مسافران تابستانی وزمستانی میباشد.درتابستان استفاده از مناطق خوش آب وهوای اردبیل ودرپاییزوزمستان به واسطه دارا بودن پیست اسکی آلوارس وآبگرمهای معدنی سرعین میزبان مسافران میباشد.لذا هتلهای زیردرخدمت میهمانان میباشد:[۵۳]
+ نوشته شده در جمعه هشتم دی ۱۳۹۱ساعت 17:45 توسط دکترمحمد علي هالو
|
|
|
